Netaaniyaahuun waayee beekamtii michootnisaanii Filisxeemiif kennanii maal jedhu?

Netaaniyaahuun waayee beekamtii michootnisaanii Filisxeemiif kennanii maal jedhu? 🇯🇴🇯🇴🇯🇴

Ministirri Muummee Israa'el Benjaamiin Netaaniyaahuu biyyummaa Filisxeemiif beekamtii kennuun ''shororkeessummaaf jajjabeessituu guddaadha'' jedhan.

Poorchugaal UK, Kaanaadaa fi Awustiraaliyaatti dabalamtee Filisxeemiif beekamtii kennuu booda viidiyoo miidiyaa hawaasaa gubbaa gadhiisaniin biyyummaan Filisxeem ''dhugaa hin ta'u'' jedhan.

''Lixa laga Yoordaanositti biyyi Filisxeem hin hundeeffamu'' kan jedhan Netaaniyaahuun, Weesti Baankitti qubsumni Yihuudotaa jabaatee akka itti fufu dubbatan.

Yaa'ii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii dura isa biyyootni beekamtii kennuutti jiraniif deebii akka kennaniifi gochichi Israa'el irratti ''biyya shororkeessituu ijaaruuf yaaluudha'' jedhan.

🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅

©️. 2025 Fankim Post 🔅 ፈንኪም ፖስት 

ኒውዮርክ ለፍልስጤም መንግሥት እውቅና የሚሰጡ ሀገራት ቁጥር እየጨመረ ነው

ኒውዮርክ   ለፍልስጤም መንግሥት እውቅና የሚሰጡ ሀገራት ቁጥር እየጨመረ ነው 🇯🇴🇯🇴

ዛሬ በፈረንሳይና በሳዑዲ አረብያ በተጠራው ጉባኤ ላይ አንዳንድ የዓለም ሀገራት መሪዎች ዛሬ ለፍልስጤም እንደ መንግሥት እውቅና ይሰጣሉ ተብሎ እየተጠበቀ ነው። እስራኤል ይህን እርምጃ የጋዛውን ጦርነት በሰላማዊ መንገድ የመጠናቀቅ እድልን የሚያበላሽ ስትል አስጠንቅቃለች። በኒውዮርክ የሚካሄደው ይኽው ጉባኤ የፍልስጤማውያንን ሞራል ከፍ ሲያያደርግ በመሬት ላይ ግን ለውጥ ያመጣል ተብሎ አይጠበቅም። ከሀማስ ሚሊሽያዎች ጋር ውጊያ ላይ ያለው እጅግ ቀኝ አክራሪ የሚባለው የእሥራኤል መንግስት በእስራኤል ታሪክ የፍልስጤማውያን መንግስት አይኖርም ሲል አስታውቋል። 

እስራኤልና ዩናይትድ ስቴትስ ራሳቸውን ጉባኤው እንደሚገሉ ተዘግቧል። በተባበሩት መንግሥታት የእስራኤል አምባሳደር ዳኒ ዳነን ጉባኤውን የሰርከስ ትርዒት ሲሉ አጣጥለዋል። ብሪታንያ ካናዳ እና አውስትሬሊያ ትንናት ለፍልስጤም መንግሥት እውቅና ሰጥተዋል።  ፈረናሳይ እና ሌሎች አምስት ሀገራት ከተመድ ጠቅላላ ጉባኤ በፊት በሚካሄደው ፈረንሳይና ሳዑዲ አረቢያ በጠሩት በዚህ ጉባኤ ላይ በይፋ ለፍልስጤም መንግስት እውቅና ይሰጣሉ ተብሎ ይጠበቃል።

አብዛኛዎቹ የአውሮጳ ሀገራት ለፍlseሴም እውቅና በሰጡበት በአሁኑ ጊዜ ጀርመንና ጣሊያን በቅርቡ ለፍልስጤም መንግስት  እውቅና የመስጠት ምልክት አላሳዩም ። ጀርመን በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ለተጨፈጨፉ አይሁዳውያን ሃላፊነት በመውሰዷ የእስራኤል ጠንካራ ደጋፊ ናት። አሁን ግን የእስራኤል ፖሊሲ ክፉኛ እየተቸች ነው። ጀርመን ለፍልስጤማውያን እውቅና መስጠቱ ፣ በሁለት መንግስታት መፍትሔ የሚያስማማ የፖለቲካ ሂደት ማብቂያ ላይ ሊሆን ይገባል ስትል በአጽንኦት ትናገራለች።  የጀርመን መንግስት ቃል አቀባይ ዛሬ እንደተናገሩት እስራኤል በኃይል በያዘችው ግዛት ውስጥ ተጨማሪ በኃይል መያዝ ሊኖር አይገባም ብለዋል።

✳️✳️✳️✳️✳️✳️✳️✳️✳️✳️✳️

©️ 2025 Fankim Post 🔅 ፈንኪም ፖስት 

Ministirri Muummee UK bulchiinsa Filisxeemiif beekamtii kennuu ifatti beeksisan.

Ministirri Muummee UK bulchiinsa Filisxeemiif beekamtii kennuu ifatti beeksisan.

ዩናይትድ ኪንግደም፣ ካናዳ እና አውስትራሊያ ለፍልስጤም የአገርነት ዕውቅና ሰጡ

ዩናይትድ ኪንግደም፣ ካናዳ እና አውስትራሊያ ለፍልስጤም የአገርነት ዕውቅና ሰጡ

Sudaanitti haleellaa diroonii Masjiida irratti raawwatameen 78 ajjeefaman

Sudaanitti haleellaa diroonii Masjiida irratti raawwatameen 78 ajjeefaman

 

 

Sudaan bulchiisna Daarfuur keessatti haleellaa diroonii Masjiida irratti raawwatameen yoo xinnaate namoonni 78 ajjeefamuu maddi wallaansa fayyaa onaanoon tokko BBCtti himan.

Haleellaan guyyaa Jimaata har'aa magaalaa el-Faashar keessatti raawwatame kanaaf himannaan Humnoota Deeggarsa Saffiisaa (RSF) irratti kan dhiyaate yoo ta'u, garichi garuu itti gaafatamummaa hin fudhanne.                                                                                                

RSF fi waraanni biyyattii erga wal waraanuu eegalanii amma waggaa lamaa ol lakkoofsiiseera.

Gareen RSF wayita magaalaa el-Faashar guutummaan to'achuuf waraana gaggeessaa jiran kanatti eddoowwan dabalataa qabataa jiraachuun himameera.                                                   

Magaalaan kunis waraana biyyattiitiif Daarfuur keessatti bakka itti deeggara cimaa qabuufi bakka lammiileen nagaa 300,000 ol sababii waraanaatiin itti danqamaniidha.                        

Jiraatoonni tokko BBCtti akka himeetti haleellaa sa'aatii salaataatti raawwatameen            battalumatti namoota hedduu ajjeesse.                                                                                                      

Maddi wallaansa fayyaa tokkoo ammoo namoonni 78 ajjeeffamanii 20 miidhaaan irra gahuu dubbachuun, ammalleen reeffa jijjigaa gamoo jalaa baafamaa jiraachuu dabaluun himan.

BBC Verify ammoo suuraa reeffa namoota 30 uffataan maramee dhiheenya masjiidichaa kan lixa magaalatiitti argamu mirkanneeffachu danda'eera.                                                             

RSF torban kana haleellaa El-Faashar kan waggaadhaan oliif marsee ture irratti akka haaraatti haleellaa bane. Gabaasaaleenis haleellaan kunis kaampii bakka ummanni buqqa'e keessa dahatu Abu Shouk dabalate akka raawwatamu himan.                                                              

Akka Yunivarsitiin Yaaleetti Laaboraatoorii Qorannoo Namoomaa (HRL) kan waraanaa to'atuutti, suuraaleen saataalaayiti gareen RSF amma kaampp irra caalaa akka to'ate akka agarsiisu.                                                                                                                                                    

Akka kutaa kanaatti suuraaleen saatalaayitii akkasumas Waajira Mummee Humna Walii, kan gareewwan hidhaattoota waraanaa Sudaan waliin hiriiranii seeneera.                               

Waajirri mummeen kunis dallaa UN duraanii keessatti kan argamu yoo ta'u, innis sarara murteessaa ittiisaa akka ta'etti yaadama ture.                                                                                       

BBC Verify suuraalee loltoonni RSF gamoo sana keessa jiraachuu agarsiisuu kan mirkanneesse yoo ta'u, garuu guutummaan to'achuufi hiisuun ifa miti.

Gareen kun tobana cimaa dhufuun isaanii buufata xiyyaara el-Faashar fi waajira mummee kutaa waraanaa akka kallattiin haleellaa RFS keessa galu taasisan.

Akka Laaboraatorii Qorannoo Namoomaa kanatti waraanni biyyatti deebiisee yoo humnasaa hin cimfanne magaalaan el-Faashar harka RSF galu dandeessi.

 

Gabaasni kan BBC ti

2025 Gursum Post

ኤርትራዊው ስደተኛ ከዩኬ እንዳይባረር ያቀረበው አቤቱታ በፍርድ ቤት ተቀባይነት አገኘ

                    ኤርትራዊው ስደተኛ ከዩኬ እንዳይባረር ያቀረበው አቤቱታ በፍርድ ቤት ተቀባይነት አገኘ

ከሁለት ዓመት በፊት ከኢትዮጵያ ወደ አውሮፓ የተጓዘው ኤርትራዊ ዩናይትድ ኪንግደም በሕገ ወጥ መንገድ መግባቱን ተከትሎ ከአገር እንዲባረር የተወሰነውን ውሳኔ በመቃወም ያቀረበው አቤቱታ ተቀባይነት አገኘ።

በአነስተኛ ጀልባ እንግሊዝ የገባው ኤርትራዊው ዩናይትድ ኪንግደም ከፈረንሳይ ጋር ባደረገችው "አንድ ማስገባት፤ አንድ ማስውጣት" ስምምነት ከአገር የመውጣት ሂደቱ በጊዜያዊነት ታግዷል።

ፈረንሳይ እና ዩኬ በፈረሙት በዚህ ስምምነት መሠረት በጀልባ ወደ አገር ውስጥ የሚገቡ አንዳንድ ስደተኞች ወደ ፈረንሳይ ሲመለሱ፤ ዩናይትድ ኪንግደም ደግሞ ተመጣጣኝ ቁጥር ያላቸውን ጥገኛ ጠያቂዎች የደኅንነት ፍተሻ አድርጋ ትቀበላለች።

የ25 ዓመቱ ወጣት ባለፈው ሐምሌ ዩናይትድ ኪንግደም እና ፈረንሳይ በደረሱት በዚህ ስምምነት መሠረት ረቡዕ ወደ ፈረንሳይ ለመመለስ ቀጠሮ ተይዞለት ነበር።

በለንደን ከፍተኛ ፍርድ ቤት የቀረበው የኤርትራዊው መዝገብ የዚህ ስምምነት የመጀመሪያው ሕጋዊ አቤቱታ ሲሆን፤ ጠበቃው የዘመናዊ ባርነት ተጎጂ ሊሆን እንደሚችል እና ለዚህም ማስረጃ ለማቅረብ ጊዜ ያስፈልገዋል ሲል ተከራክሯል።

እግዱ የአየር በረራ የተቆረጠላቸው ሌሎች ስደተኞችም ተመሳሳይ መከራከሪያ በማቅረብ ከአገር እንዳይወጡ ለማድረግ አሊያም ለማዝግየት ሊጠቀሙበት ይችላል የሚል ጥያቄን አስነስቷል።

የአገር ውስጥ ጉዳይ ሚኒስትር ጠበቆች ኤርትራዊው ስደተኛ ፈረንሳይ ጥገኝነት መጠየቅ ይችላል ሲሉ ተከራክረዋል።

ስደተኛው ከአገር እንዳይወጣ የተጣለው ጊዜያዊ እግድ የመመለሻ በረራ የተዘጋጀላቸው ሌሎች ስደተኞች ተመሳሳይ አቤቱታ እንዲያቀርቡ እንደሚያበረታታ እና እየጨመረ የመጣውን የአነስተኛ ጀልባዎች ፍልሰት ለመከላከል በሕዝቡ ዘንድ አመኔታ ይሸረሽራል ሲሉ አክለው ተሟግተዋል።

በፍርድ ቤቱ ችሎት የአገር ውስጥ ጉዳይ ባለሥልጣናት ኤርትራዊው የባርነት ሰለባ ስለመሆኑ አቤቱታውን ውድቅ አድርገዋል።

ዳኛ ጀስቲስ ሸልደን ስደተኛው በፈረንሳይ ቤት አልባ እንደሚሆን እና ችግር ላይ እንደሚወድቅ ጠቅሶ ያቀረበውን አቤቱታ ውድቅ ቢያደርጉም፤ የሕገ ወጥ ዝውውር አቤቱታውን ተከትሎ ከአገር እንዲወጣ የሚያስገድደውን ውሳኔ በጊዜያዊነት እንደሚያግዱ ገልፀዋል።

"ከሰዎች ዝውውር አቤቱታ ጋር በተገናኘ መታየት ያለበት አሳሳቢ ጉዳይ አለ፤ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሯ በሕጋዊ አካሄድ ምርመራ አድርገዋል ወይስ አላደረጉም የሚለው መታየት አለበት" ብለዋል።

"ስደተኛው ከፈረንሳይ ሳይሆን በሰው አዘዋዋሪዎች እጅ ወድቆ ስለመሆኑ አሳማኝ ጥርጣሬ ከነበረ፤ ቢያንስ ለአጭር ጊዜ ከአገር እንዳይባረር እግድ መጣል ይቻላል" ሲሉም አክለዋል።

ዳኛው የኤርትራዊው የፍርድ ቤት መዝገቡ እንዲዘጋ ጠበቃው በ14 ቀናት ውስጥ ማስረጃ እንዲያቀርብ አዝዘዋል።

የአገር ውስጥ ሚኒስቴር ቃል አቀባይ ለቢቢሲ መንግሥት በስምምነቱ መሠረት የመጀመሪያዎቹ ተመላሾች በአስቸኳይ እንዲመለሱ እንደሚፈልግ እና ጊዜያዊ እግዱ ፖሊሲውን በሰፊው ለማስፈፀም እንደማይከለክል ተናግረዋል።

የተቃዋሚው ወግ አጥባቂዎች ፓርቲ መሪ የሆኑት ኪሚ ዳዲኖች "ነግረናችሁ ነበር" ሲሉ የእግዱን ዜና በተመለከተ አስተያየት ሰጥተዋል።

"አገራችንን በመሠረታዊነት በአገራቸው በመጠኑም ቢሆን እንኳ ደስተኞች ያልሆኑ የማንኛውም ስደተኞች አገር እያደረግናት ነው" ሲሉ ተችተዋል።

የሪፎርም ፓርቲ መሪ ናይጅል ፋራጅ ፖሊሲው ቢሰራ እንኳ የስደተኞችን ቁጥር በ"አንድ ማስገባት፤ አንድ ማስወጣት" ስርዓት በእንግሊዝ ቻናል የሚደረግን ፍልሰት መቀነስ አይቻልም ብለዋል።

በለንደን ከፍተኛ ፍርድ ቤት በቀረቡ ሰነዶች የስደተኛው ስም ለሕጋዊ አካሄድ ሲባል ያልተጠቀሰ ሲሆን፤ ኤርትራዊው ከሁለት ዓመት በፊት ከኢትዮጵያ ወደ አውሮፓ በመጓዝ እ.አ.አ ሚያዚያ 2025 ጣሊያን ደርሷል።

ከወር በኋላ በቀይ መስቀል እና በሌሎች እገዛ ሲኖርበት ከነበረው ፈረንሳይ እናቱ ለአዘዋዋሪዎች በከለችለት 1,400 ዶላር የእንግሊዝ ቻናልን ተሻግሮ ዩናይትድ ኪንግደም ገብቷል።

በ2025 ዓመት ብቻ በአነስተኛ ጀልባዎች ከ30 ሺህ የሚበልጡ ስደተኞች የእንግሊዝ ቻናልን ተሻግረው ዩኬ ገብተዋል።

"የአንድ ማስገባት፤ አንድ ማስውጣት" ስምምነት ባለፈው ሐምሌ በጠቅላይ ሚኒስትር ኪር ስታርመር እና በፈረንሳዩ ፕሬዝዳንት ኢማኑኤል ማክሮን ይፋ ተደርጓል።

በዚህ ስምምነት በአነስተኛ ጀልባዎች ተጉዘው ዩኬ የሚገቡ ስደተኞችን ፈረንሳይ መልሳ ለመውሰድ እና የጥገኝነት ጥያቄያቸውን ውድቅ ለማድረግ ተስማምተዋል።

2025 RAADIYOO FANKIM

አዙሪት ክፍል 1 - ጉዞ ወደ ሳሕል ተራሮች

ኢሬቻ የዋቄፈና እምነት በዓል ስለሆነ.. ⁉️

 

 2023 RAADIYOO FANKIM

ODUU NAANNOO TIGRAAY 29-06-2021

Humnootiin TPLF magaalaa Maqalee  deebiisanii to'achuun isanii dhagahame.

Humnootiin TPLF magaalaa guddoo Naannoo Tigraay, Maqalee to'achuu isaanii maddeen qabatamoo ta'an BBCf mirkanneessan. Ummanni magaalattiis daandiitti bahuun gammachusaanii ibsachaa jiraachuus jiraattonni BBCtti himaniiru.

Jiraattoonni magaalaa Maqalee akka himaniitti, humnootiin Adda Bilasa Baasaa Tigraay (TPLF) daandiiwwanii fi buufata xiyyaaraas to'ataniiru.

Wiixata guyyaa humni raayyaa ittisa biyyaa Itoophiyaa magaalattii gadhiisee bahaa jiraachuufi jiraattoonni ammoo muddama keessa jiraachuu arguu jiraattoonni BBCtti himan.

Miidiyaa mootummaa kan ta'e FBC galgala keessa akka gabaaseetti, mootummaan federaalaa waliigaltee dhukaasa dhaabuu kan Waxabajjii 28 irraa kaasee hojiirra ooluu Tigraay keessatti labseera.

Labsiin dhukaasa dhaabuu kun hojii qonnaa waqtii gannaa fi hojii deeggarsa namoomaaf jecha gaaffii bulchiinsi yeroo Tigraay dhiyeesseen kan labsame ta'uu mootummaan federaalaa Itoophiyaa ibsus, TPLF garuu injifannnoo dirree waraanaa irratti argateen magaalaa Maqalee deebisee to'achuu ibse.

Kunis jijjirama ejjannoo mootummaan erga Sadaasa 2020 waraana naannicha irratti banee as ifatti taasiseedha.

Mootummaan Itoophiyaa yeroo garaa garaatti waamicha deegarsa namoomaatiif dhukaasa dhaabuun akka taasifamuuf biyyoota idil-addunyaatiin taasifamaafii ture cichuun didaa turun isaa ni yaadatama.

2021 RAADIYOO FANKIM

SAGANTAA RAADIYOO FANKIM 445

SAGANTAA RAADIYOO FANKIM 445

SAGANTAA RAADIYOO FANKIM 445

- Dhaggeeffachuuf#LinkiirrattiTuqadhaa :-

• Linki Xiqqa ☞ https://bit.ly/3qvpqHL ( 7MB )

• Linki Gudda☞ https://bit.ly/35Vvi3D ( 11MB )

*********************

#Share Waliif Godhaa. Baarakallaahu Fiikum

2021 RAADIYOO FANKIM

Mootummaan Islaamaa Hundeeffame

Mootummaan Islaamaa Hundeeffame 

June 28, 2021 

©Ustaaz Gaalii Abbaaboor 

 Kutaa 1ffaa 

 Akka Seenessitoonniifi Qo`attoonni walii galanitti Islaamni baha Afrikaa hundaafi Habashaa keessa karaa nageenyaatiin seenuudhaan baballateera. Haalli inni itti baballate karaa goodaansaatiin yookiin immoo karaa hariiroo daldalaatiini. Yookiin haalli mijaahaa ta`e yoo jiraateef naannoo adda addaatti da`awaa walii galaa gochuudhaani. Karaa sadan Islaamummaan ittiin baballate keessaa: godaansa, daldalaafi da`awaa (waamicha gara Islaamaatti godhame) haa ilaallu. Godaansa Innis godaansa Sohaabotaafi godaansa Sohaabotaan boodaa jedhamee lamatti qoodama. a/ Godaansa Sahaabotaa Bakka kannatti wanti nuti jalqaba ilaallu taatee seenaa kitaabolee seenaa keessatti dubbatamaa dhufeefi “Godaansa gara Habashaa” jedhamuun beekamu sana ta`a. Innis godaansa Sohaaboonni Ergamaa Rabbii (saw) ji`a rajabaa keessa, Ergamaan Rabbii (saw) ergamanii waggaa shanaffaa irratti godaananiidha. Godaansa isaanii kana irratti Najaashiin (As-hamaan) kolugala isaaniif kennuudhaan rakkoo Qurayshotaa irraa akka eegaman godhe. Muslimoota akka godaananu wanti isaan dirqamsiise akka waamichi Islaamaa ka`umsa isaa irratti hin dhaabbanneef qaama isaan maxxanfatee amantaa isaaniifi lubbuu isaanii tiksu barbaacha. Godaansa isaaniif eeyyamuudhaan kaayyoo olaanaa Ergamaa Rabbiitti (saw) mullate akka galma gahuufi. Innis bu’aa da’awaa yeroo ta`u kan armaan gadiiti: – Waamicha gara Islaamaatti godhamu biyya hundaan gahuu – Amantaa isaaniitiif jecha firoottan isaaniifi biyya isaanii dhiisanii deemuun akka Qurayshonni garaa laafan taasisanii dhiibbaa itti uumuudha. – Karaa Rabbiin nama mirgi isaa dhiibamee amantaa isaa ifa baasuu dadhabeef karaa godhe sana mul`isuufi. Maaliif biyya biraa dhiisanii Habashaa filatan yoo jedhame, mootiin haqaa waan achi jiruufi galaanni gidduu isaaniifi gidduu diinota isaanii waan gargar baasuufi. Qabanii isaan deebisuunis laafaa waan hin taaneefi. Ergamaan Rabbii (saw) yeroo isaaniif eeyyamanu “waan isin keessa jirtanu kana ilaalchisee hanga Rabbiin furmaata tokko isinii fidutti gara ardii Habashaa utuu deemtanii achi mootii isa biratti namtokkollee hin miidhamnetu jira; isiinis lafa dhugaati” jechuun yaada kana akeekaniiru. Kun immoo yeroo sana Habashaan biyya nagaa tasgabbooftuu ta`uu isii argisiisa. Sahaaboonni biyya Arabaa tokkottillee hin godaanne sababni isaas amantaa Qurayshotaa dhakaafi muka gabbaruurra waan jiranuuf waamicha gara Islaamummaatti godhamu hin qeeballe waan ta’eef. Kana immoo bakka walitti qabama hajjii irratti ifa baasaa turan. Gara warreen kitaabaa kan amantaa Yahudaafi kiristaanaa hordofaa turanii godaanuuf gara isaaniitti tasgabbaa’uun hin danda’amne. Sababni isaas gareen lachaanu gidduu isaaniitti walfalmii guddaatu jira waan tureef garee sadaffaa keessumaayyuu Araboota warra akka wallaalaatti lakkaahanu simachuuf gonkuma qophii hin turre. Yaman immoo yeroo sana Majuusiyyoota warra Faarisiin gita bittaa jala turte. Hiyaraafi Shaam immoo fagoo ta`uu isaanii waliin Qurayshotaa waliin daldalaan hariiroo cimaafi walitti dhiheenya guddaa qabu turan. Kanaafuu gara Mooticha Kiristaanaa Rabbiifi waan Iisaan fidee dhufetti amane sanatti godaanuu irraa filannoo hin qabanu ture. Innis Kiristaanota warra amantaa Iisaa irratti gadi dhaabbatan irraa yeroo ta`u, warra Rabbiin akkana jechuudhaan isaan ibseedha: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ [المائدة : 82] “Dhugumatti, namoota jaalalaan isaan amananitti irra dhihoo ta’an warra “nuti kiristaanota” jedhan ta’aniitiin agarta. Kun waan isaan irraa qeesonniifi monokseewwan jiraniifi isaanis hin boonneefi.” Egaa akkuma ta`ee argame gara kanatti godaanuun salphaafi nagaa ture. Kun hundumtuu beeksisa Rabbiin Ergamaa isaa Muhammadin (saw) beeksiiseedha. Godaansi kun bu`aa guddaa argamsiiseera. Yeroo sana naannoo Makkaatti oduu guddaa ta`ee ture. Lakkoofsi godaantota duraanii dhiira 11fi dubara 4 turan. Isaan keessaa Usmaan bin Affaaniifi haati manaa isaa Ruqiyyaan intalli Ergamaa Rabbii (saw) keessatti argamu. Ergamaan Rabbii (saw) jara lachan ilaalchisee akkana jedhaniiru: “Isaan (Usmaaniifi Ruqiyyaan) booda Ibraahiimiifi Luuxii maatii karaa Rabbii keessatti jalqaba godaananiidha.” Godaansi warra kanaa akka Qurayshoonni isaanirratti hin barreef dukkana halkaniitiin ture. Gara galaanaa deemanii buufata doonii Shu’aybaatti qajeelan. Rabbiin doonii daldalaa lama isaaniif mijeessee ittiin gara Habashaatti deeman. Qurayshoonnis godaanuu isaanii baranii duukaa bu`an; garuu yeroo isaan galaana bira gahanu godaantonni nagaadhaan galaanarra ce’anii Najaashii bira gahaniiru dhaga’an. Ollaa gaarii biras quphataniiru. Godaansa jalqabaafi lammaffaa warreen godaanan keessaa: Usmaan bin Affaan, haadha manaa isaa Ruqiyyaa Intala Ergamaa Rabbii (saw), Zubayr bin Al-Awwaam, Mus`aab bin Umayr, Abdurrahmaan bin Awuf, Abuu Ubaydaa Aamir bin Al Jarraah, Abuu Salamaafi haadha manaa isaa Ummu Salamah, Zaynab Binti Abi Salamah achitti deesse; Ja`afar Bin Abi Xaalibiifi haadha manaa isaa Asmaa Binti Umays achitti Abdallaa Bin Ja`afar deesse; Abu Muusaa Al Ash`ariyyii, Abdallaa bin Mas`uud, Obboleessa isaa Utbaa Bin Mas`uud, Abdallaa Bin Huzaafah Assahmiyyi, Amri Bin Sa`iid Bin Al Aas Haadha manaa isaa Faaximah Binti Safwaan, Obboleessa isaa Ubaydillaah Bin Jahsh Haadha manaa isaa Ummu Habiibaa Binti Abii Sufyaan waliin, Miqdaad Bin Al Aswad, Maxlab Bin Azhariifi haadha manaa isaa Ramlaa achitti Abdallaah Bin Maxlab deesse; Haaris Bin Khaalidiifi haadha manaa isaa isiinis achitti Muusaa bin Haaris deesse. Sana booda muslimoonni godaansa lammaffaa irratti daa`imman isaanii kan fudhatanii bahaniifii warra achitti dhalatan utuu hin dabalatin lakkoofsi isaanii 83 hanga gahutti godaanan. Ammaar bin Yaasiris isaanii waliin jira jedhama. Godaansi kun utuma godaansa Madiinatti godhameen faanni isaa dhokateellee bara lola khaybar H. 7ffaa irratti erga Sahaaboonni deebi`anii kaasee burqaan Islaamaa Habashaa keessatti itti fufuu irraa hin dhaabbanne. Sababni isaas Sahaaboonni naannoo waggoota 15 ta`u achi keessa turanii Islaama baballisuu irratti gahee tokko utuu hin qabaatiin ni bahu jedhamee hin yaadamu. Utumallee Phaaphaasonniifi warri aangoo irra jiranu kiristaanota warra Najaashii (As-hamaa) dhaan waldhabaniifi amantaa kana qeebaluu isaanii warra hin mullisin ta`aniiyyuu, Islaamni Habashaa keessatti baballachuuf sababni isaa godaansa Sahaabotaa ta`uun isaa shakkii hin qabu. Abbootiin tafsiiraa akka dubbatanitti keessummooleen Najaashii biraa gara Ergamaa Rabbiitti haasaa isaanii dhaggeeffachuufi sifata isaanii ilaaluuf ergaman yeroo Ergamaa Rabbii arganii Qur`aana isaan irratti qara`anu, boo’anii of gadiqabanii islaama’an. Ergasii Najaashiitti deebi`anii waan argan itti himan. Lakkoofsa isaanii ilaalchisee waldhabbiin jira. Gariin 12 jedhu. Keessaa 7 luboota (qeesota) yemmuu ta`anu 5 immoo monoksota jedhu. Faallaa kanaa luboonni shan yeroo ta`anu monoksoonni torba kan jedhanis ni jiru. Shantama kan jedhanis jiru. Jahaatamii wahi kan jedhanis ni jiru. Torbaatamas jedhameera. Keeyyanni Qur`aanaa kun isaan ilaalchisee bu`e: Dhugumatti namoota diinummaan warra amananiif akkaan cimaa ta’an yahuudotaafi mushrikoota ta’uu argita. Dhugumatti, namoota jaalalaan isaan amananitti irra dhihoo ta’an warra “nuti kiristaanota” jedhan ta’aniitiin agarta. Kun waan isaan irraa qeesonniifi monokseewwan jiraniifi isaanis hin boonneefi. (Almaa’idaa: 82) Akkuma kana keeyyanni kunis isaan ilaalchisee bu`e: “Warri isa (Qur’aana) dura kitaaba isaaniif kennine, isaan isatti ni amanu. Yeroo inni isaan irratti qara’amus “Isatti amanne; dhugumatti, inni haqa Rabbii keenya irraa ta’ee dha. Nuti isa duras Muslimtoota turre” jedhan. Isaan sun waan obsanii, hamtuus toltuudhaan deebisanii, waan Nuti isaaniif kennine irraas kennataniif jecha mindaa isaanii yeroo lama kennamu. Yeroo dhara dhaga’anis, irraa garagalaniiti “nuuf dalagaa keenyatu jira; isiniifis dalagaa keessantu jira. Nageenyi isin irra haa jiraatu. Nuti wallaaltota hin barbaannu” jedhan. ” (Alqasas: 51-55). Ibn Is-haaq ni jedhe: “keeyyata kana ilaalchisee eenyuun ilaalchisee buute? jedhee Zuhriyyii gaafannaan Beektota keenya irraa keeyyattoonni kun Najaashiifi namoota isaa ilaalchisee buute kan jedhun dhagahaa ture” jedhe. Sahaaboonni gara Habashaatti dhufuudhaan walqabatee bara khaliifota qajeeloofi bara Umayyootaa qoodni Habashaan qabdu sochii Islaamni baballachuu keessatti akkuma biyyoota Afrikaa kaaniiti. Islaamni bifa nagaa ta`een keessatti babal`ate. Loltoonni Islaamaa itti hin duulle. Sababaa mootoliin Habashaa booda Najaashii As-hamaatii gara Kiristaanummaatti jijjiiramuutiin ture. Kunis ilaalchi mootummaan Habashaa Mootummaa Islaamaa Hijaazitti argamuuf qabu jijjiiramuu isaa argisiisa. Taateewwan kana irratti akeekanu keessaa: Humni Habashaa irraa ta`e tokko daldaaltoota Muslimaa haleeluuf yaalii gochuu isaati. Kunis Hijraa 20tti ture. Achiin Khaliifaa Umar bin Al Kaxxaab loltuu Alqamah bin Majzar Al Madlajiidhaan ogganamu gara sanatti erge. Loltoonni ergamnis diinaan wal hin qunnamne ture. Ergasii Khalifichi yaada isaanii jijjiiranii galaana irratti namtokko daldaalaaf akka hin bobbaafne ofii isaaniitiif waadaa of irratti seenan. Hijraa 83tti bara kaliifummaa Abdul Malik bin Marwaan yeroo lammataatiif humni Habashaa irraa ta`e Jiddaah weeraruuf yaalii godhee ture. Kanarraa kan ka`e Khalifichi haala cimaadhaan isaan rukutee duuba deebisuutti dirqisiifame. Yaanni naannolee adoola galaana diimaa keessa jiru kan ‘walitti qaba adoola Dahlaak’ jedhamtu hunda qabachuu murteesse. Isiinis adoola baay’ee irraa walitti qabamte: Dahlaak, Harraat, Kubaaraa, Darikaa, Noorah, Naqraahfi Kamraan. Isiin dhumaa kun hunda isaanii irra guddoodha. Garuu osoo kun hin raawwatin humni Habashaa seeraan alaa bara 153 ALH jiddaa weerare. Ogga sana Khaliifaan Abuu Ja’afar Almansuur garee isaanii bittinneessuuf loltoota erguutti dirqisiifame. Dahlaak namoota mootii irratti fincila kaasantu geeffamee achitti hidhamaatu dubbatama. Naannottiin Araboota biratti biyya busaafi biyya akkaan gubdu ta`uudhaan beekamti. Bulchaan isii kan kallattii Umawiyyootaatiin shuumame Maalik bin Shaddaad jedhama. Abul Fat-hi Al Iskindiriyyi kana ilaalanii akkana jedhaniiru: “Biyyoota jiranu keessaa Dahlaakin kan fokkisiise namni achi jiraate hundi kan dhumu ta`uudha. Kanaaf immoo ibidda ta`uu isiitiif dura bu`aan isii Maalik ta`uun gama ragaatiin siif gahaadha.” Qo’atoonni tokko tokko akka dubbatanutti Dahlaakiin qubachuun isaanii yaalii dhumaa biyyootiin Islaamaa Habashaa seenuuf godhaniidha. Sana booda isii lakkisanii bahaniiru; garuu warruma biyyaa keessaa hawaasa Muslimaa baay’ee achitti dhiisanii deeman. Islaamniifi muslimoonni naannoo kana irraa gara giddu gala biyyaatti baballachuu waan akeeku keessaa tokko bara 147ALH Habashaa keessa khawaarijaan wahii Abuu Ja`afar Al-Mansuur irratti fincila kaasee achiin Khaliifichi finciiltoota kanaan loluuf waraana baay’ee itti erge. Lolichi mataa isaa muranii mataa gargaartota isaatii waliin gara isaatti fiduudhaan raawwatame. Aangoon mootummaa Abbaasiyyootaa Habashaa keessa waggaa jahaa ol hin turre. Ragaan isaas ummanni Habashaa irraa ta’an wahii 153 ALH Jiddaan weeraranii turan. Khaliifaan Abuu Ja’afar Almansuur loltoota tokkummaa isaanii diiguufi weerara kana irraa isaan daangessu itti erge. Sana booda walitti bu’iinsi Habashaa ni dhaabbatte. Garuu Islaamni kallattii warra alaa dhufan kan sababa godaansaa dabalaa turaniitiin karaa nagaatiin babal’achuu itti fufe. Akkasumas kallattii daldaltootaatiinis ni babal’ate. Kun fuulduratti ni dubbatama. Bara 964 ALH/1557 ALA Mootummaan Usmaaniyyootaa qarqara galaana kaaba Habashaa Masuu’i irraa kaasee hanga Sawaakin kan jiru irra qubattee mootummaa Hijaaz jala seensifte. Bara 997ALH /1589ALA lolli jidduu Habashootaafi mootummaa Usmaaniyyootaatti geggeeffame. Milkuun lolicha irratti kan Habashootaa ture. Achumaan Usmaaniyyoonni abdii kutatanii Masuu’iifi Sawaakin qofaan of gahanii isiis bulchaa gosaa ‘Baliin’ jedhamutti akka inni gibira waggaa Turkootaaf kafaluuf kennan. Akkuma kana buufanni doonii Zayla’i mootummaa Usmaaniyyootaa jala seentee turte. Kun yaalii Usmaaniyyoonni seensa galaana diimaa irratti aangoo isaanii babal’isuudhaaf godhaniidha. Garuu Muslimoonni jalqabaa barbaachisaa ta’uufi dhiheenya qabaachuu isii waliin Habashaatti hin xiyyeeffanne. Sababni isaas: Yeroo dhihoo keessa Najaashii waliin hariioroo gaarii waan qabaniif. Inni yeroo rakkoo Muslimoota mudate keessatti haala gaariidhaan isaanii waliin jiraate. Muslimoonni Misraafi biyyoota naannoo jiddu gala galaana adii jiranuu Habashaafi naannoo galaana diimaa irra barbaachisummaa isaa yaaduudha. Biyyoonni Afrikaa kan biraas akkuma kana. Biyyi isii rakkisaa ta’uu, uumamaan gaarreeniifi laggeen baay’een isii tiksu jiraachuufi jidduu Habashaafi Aljaziiraa Arabaa bahriin jiraachuudha. Akkuma tare kanatu khaliifaa Umar nama tokkollee Bahra yaabuutti hin ramaduu waadaa seenuutti kakaase. Barreessitoonni baay’een Habashaan kolonii dhihaa jalaa bilisa ta’uufi Xaaliyaaniinis waggaa shanii ol turuu dadhabuu isiitiif sababa Ji’ograafii kanatti deebisu. Muslimoonni rakkoo diina isaanii Ruumiifi Furs kan isaan eeggatu cabsuu irratti xiyyeeffachuu isaaniiti. Kanarratti dabalata immoo hadiisni Ergamaa Rabbii (saw) kan “Habashoota waan isaan isin dhiisaniin isaan dhiisaa; dubbiin, kuusaa albuuda Ka’abaa nama hojjaa qaqalloo dheeraa Habashaa irraa ta’e malee hin baasu” jedhan. 2021 RAADIYOO FANKIM